Hættan við hugsanalestur
Um hundaflautur og önnur vopn í opinberri umræðu
Hugtakið „hundaflaut“ eða „hundaflauta“ hefur aðeins verið að rata inn í umræðuna. Í kjölfar karps Snorra Mássonar og Þorbjargar Þorvaldsdóttur í Silfrinu fyrir skemmstu sagði Sóley Tómasdóttir til dæmis: „Uppgangur haturs gagnvart minnihlutahópum á sér nú stað í formi sem kallast hundaflaut.“
Sóley skaut sér reyndar snyrtilega undan því að svara því hvort Snorri Másson hefði blásið í hundaflautu þegar hann fullyrti á dögunum að kynin væru bara tvö en sagði þó: „Ein aðferðin við að stunda hundaflaut er að spyrja spurninga í ákveðnum tilgangi. Þetta geta verið spurningar eins og: Eru til fleiri en tvö kyn? Á að vera jafnréttisfræðsla í grunnskólum? Þetta eru spurningar þar sem fólk leyfir sér að spyrja til að ala á andúð gagnvart jaðarsettum hópum.“
María Rut Kristinsdóttir, alþingiskona Viðreisnar, heggur í sama knérunn í nýjum skoðanapistli: „Það sem hefur einkennt pólitískan spuna síðustu ára eru hundaflautur. Þær hljóma ekki hátt, en eru hannaðar til að kalla fram ákveðin viðbrögð hjá ákveðnum hópum. Þannig eru hlutir sagðir undir rós til þess að espa upp tiltekinn hóp samfélagsins.“
Hvað er hundaflauta?
Hugtakið „hundaflaut“ eða „hundaflauta“ vísar í flautur sem gefa frá sér hljóð á svo hárri tíðni aðeins hundar heyra og bregðast við. Slíkar flautur hafa til dæmis verið notaðar til að stjórna hundum í smalamennsku. Í opinberri umræðu vísar hugtakið hins vegar til mælskubragðs, að segja eitthvað sem hljómar meinlaust en þau sem vita, vita að það er verið að segja eitthvað annað og verra.
María Rut orðar þetta vel: „Snilldin við hundaflautuna er sú að stjórnmálamaðurinn segir ekki berum orðum rasíska eða fordómafulla hluti. Það er bara það sem að rétti hópurinn heyrir. Hún hljómar eins og verið sé að verja frelsi og frjáls skoðanaskipti. Þegar reyndin er önnur.“
Hvernig virka hundaflautur?
Hundaflautur í opinberri umræðu eru raunverulegt fyrirbæri. Þegar fólk segir eitthvað eins og „Ég vil styðja við hina hefðbundnu fjölskyldu“ er mögulegt að það meini „Ég vil draga úr hjúskaparéttindum samkynhneigðra/Það á að banna pólý-sambönd/Ég vil þrengja að einstæðum foreldrum“ fremur en „Ég vil úrræði sem bæta lífsgæði foreldra í hjúskap“. Hvort þú heyrir ræðst, samkvæmt hundaflautukenningunni, af því hvort þú ert „hundur“ eða ekki.
Það er þó mikilvægt að hafa í huga að þó eitthvað sé nothæft sem hundaflauta er ekki þar með sagt að það sé alltaf og óhjákvæmilega notað sem slík. Það er nefnilega líka mögulegt að einhver vilji styðja við hina hefðbundnu fjölskyldu án þess að það beinist til dæmis gegn hjúskaparréttindum samkynhneigðra. Frá sjónarhorni viðkomandi gæti hugtakið „hefðbundin fjölskylda“ einfaldlega þýtt „par með börn“ og þannig rúmað samkynja pör ekki síður en pör af sitthvoru kyni.
Það er einmitt þetta sem gerir það vandmeðfarið að saka fólk um hundaflaut. Það er ekki nóg að fólk segi eitthvað eða spyrji tiltekinna spurninga heldur verður það að vera gert í ákveðnum tilgangi, eins og Sóley Tómasdóttir bendir réttilega á.
Fjórar rökvillur á verði einnar
Að bregðast við orðum fólks með því að saka það um að blása í hundaflautu er ófullnægjandi af ýmsum ástæðum.
Fólk er ekki að gagnrýna það sem er sagt heldur það sem það ímyndar sér að hafi verið meint. Við þurfum að gefa okkur eitthvað um hvatir þess sem við sökum um hundaflaut. Þetta er dæmi um það sem er kallað “upprunavilla” (e. genetic fallacy) í rökfræði. Það er vandamál af því stundum fer fólk með rétt mál af illum hug. Fyrir vikið er rétt að meta það sem fólk segir og sleppa hugsanalestri.
Þegar við gerum fólki upp hvatir er hætt við að við gerum það á grundvelli hugmynda okkar um það. Þegar svo er þá erum við enn ekki að gagnrýna það sem viðkomandi hefur sagt heldur að ráðast að persónu viðkomandi. Þetta er önnur rökvilla, það er svokölluð persónurök (e. ad hominem). Við erum í raun að segja eitthvað eins og „Af því við vitum hvaða mann þú hefur að geyma þá veit ég að þú meintir eitthvað annað og verra en þú sagðir í raun“.
Þegar við sökum fólk um að blása í hundaflautu hættir okkur til að búa til svokallaðan strámann (e. strawman fallacy). Í staðinn fyrir að gagnrýna það sem fólk sagði í raun og veru skrumskælum við málflutning annarra á einhvern hátt sem okkur virðist auðveldara að gagnrýna. Vandinn er að við höfum ekki í raun gagnrýnt það sem fólk sagði heldur bara skrumskælingu af því sem varð til í okkar eigin haus.
Stundum hvíla fullyrðingar um hundaflautur á hringrökum af tiltekinni gerð (e. begging the question). „Það sem Jói sagði á laugardaginn var hundaflaut. Við vitum öll hvernig Jói er. Hvernig vitum við það? Jú, við sáum hvernig hann blés í hundaflautuna á laugardaginn“.
Það er óttalega mennskt að gera rökvillur. Sumar þeirra virðast hreinlega byggðar inn í hvernig við hugsum. Að missa mögulega út fjórar slíkar á einu bretti … það krefst hæfileika.
Hugtök sem vopn
Á sama tíma og það er mikilvægt að hafa í huga að hundaflautur eru mælskubragð sem stundum er notað, er líka ástæða til að vera á varðbergi þegar það er borið á einhvern að vera að blása í slíka. Slíkar ásakanir geta nefnilega líka verið mælskubragð sem er beitt til að stoppa umræðu og sverta mannorð þeirra sem þær eru bornar á.
Vandinn er ekki að það sé aldrei innistæða fyrir ásökunum um að blása í hundaflautu heldur að ásökunin ein og sér er ekki nóg. Maður neyðist eftir sem áður til að taka samtalið ef við viljum afhjúpa hundaflautuna sem okkur grunar að verið sé að blása í. Við getum gert það með því að spyrja spurninga: „Hvað meinarðu með ‘hefðbundnar fjölskyldur’? Telurðu samkynja pör þar með? Í hverju felst stuðningurinn? Af hverju bara hefðbundnar fjölskyldur?“ Svörin geta svo af sér fleiri spurningar þar til við skiljum nægilega vel hvað viðkomandi er í raun og veru að segja (sem var kannski, en kannski ekki, hundaflaut). Grunur um að eitthvað sé hundaflauta er þannig ekki ástæða til að stoppa samtalið heldur vísbending um hvert við þurfum að fara með það.
Við erum þó oftar í hlutverki áhorfanda þar sem ásakanir um hundaflautur eru bornar á einhvern. Þá er ágætt að staldra við. Það að ásökun hafi verið borin upp þýðir ekki þar með að sekt sé sönnuð, þó það virðist stundum virka þannig fyrir dómstóli samfélagsmiðlanna.
Ef við viljum komast til botns í málinu er ágætt að byrja á því að skoða hvað sá sem er borinn sök um að blása í hundaflautu sagði í raun og veru og hvert samhengi þess var. Stundum er líka gagnlegt kynna sér meira af málflutningi beggja aðila og jafnvel setja sig vel inn í málefnið sem umræðan snýst um. Það er óþægilega oft sem maður kemst að því að raunveruleikinn er frábrugðinn meiningum fólks með sterkar skoðanir. Að sama skapi getur þetta leitt til þess að maður staðfesti að hundaflauta hafi verið blásin.
Fæst okkar hafa tíma til að setja sig inn í allt sem gengur á í þjóðmálaumræðunni og það er alveg í lagi að skorta bæði tíma og nennu til að gera það. Ef við förum þá leið er ágætt að hafa eftirfarandi í huga: Fæst orð, minnst ábyrgð.
Eitur í brunninn
Þegar fólk lýsir því yfir að tilteknar fullyrðingar eða spurningar séu dæmi um hundaflautu er hætt við að það geri enn eina rökvilluna. Það eitrar brunninn (e. poisoning the well). Þessi rökvilla snýst um að draga úr trúverðugleika annarra sjónarmiða áður en þau koma fram. Nærtækt dæmi: “Öll gagnrýni á hernað Ísraelsríkis á Gaza er til marks um gyðingahatur.” Fyrir utan að vera rangt þá setur það fólk sem er gagnrýnið á málstað Ísraels í óþægilega stöðu. Það þarf að sverja af sér gyðingahatur. Markmiðið er að gera pólitíska andstæðinga ómarktæka fyrirfram.
Ef við fáum annað dæmi lánað frá Sóleyju: “Eru til fleiri en tvö kyn?” Það er ekkert að þessari spurningu. Hugmyndin um að kynin séu fleiri en tvö er tiltölulega ný af nálinni í vitund almennings. Lög um kynrænt sjálfræði voru þrátt fyrir allt ekki samþykkt fyrr en árið 2019. Það er eðlilegt að fólk klóri sér í kollinum og hafi spurningar og efasemdir.
Hver heyrir í hundaflautum?
Það skrítna við hundaflautur er að hópurinn sem virðist heyra í þeim núorðið er fyrst og fremst fólk sem talar fyrir tilteknum hugmyndum sem er verið að gagnrýna. Það er ekki þannig sem hundaflautur eiga að virka. Þær eiga að ná til „hundanna“. Þær eru ekki að virka ef þær ná aðeins eyrum kindanna sem hundarnir reka.
Í menningarstríðssamhenginu er hugtakið „hundaflauta“ fyrst og fremst notað af fólkinu sem aðhyllist hugmyndir sem í daglegu tali eru kallaðar „vók“. Þegar grant er skoðað er hugtakanotkun þeirra ekki heldur ónæm fyrir ásökunum um hundaflaut. Sum orð hafa ögn ólíka merkingu í almennri umræðu en þau hafa í þessu tiltekna hugmyndafræðilega samhengi. Þau sem vita, vita. Þau sem gagnrýna það hafa hins vegar farið aðra leið, sem er að tengja slíka hugtakanotkun við hugmynd Orwells um „newspeak“.
Ég hef, fyrir mitt leyti, miklar efasemdir um að hugtakið „hundaflautur“ sé góð viðbót við opinbera umræðu. Það er einfaldlega of auðvelt að misnota það til að þagga umræðu og einstaklinga. Ásökunin ein og sér hvílir á mjög veikum forsendum. Ásakandinn þarf einfaldlega að leggja á sig meiri vinnu til að afhjúpa hundaflautuna og þegar það tekst þá skiptir ásökunin engu máli lengur þar sem við getum þá tekist á raunverulegar hugmyndir hundaflautarans.